Dwór - Pawłowo (pow. sierpecki)

[Majsterek]

Niektóre majątki ziemiańskie powiatu sierpeckiego zostały dosłownie zmiecione z powierzchni ziemi. Zmiecione nie znaczy jednak wyrwane z korzeniami. I tak był sobie majątek w Pawłowie (koło Sudrag, w gminie Sierpc), nazwany Strachacz - Pawłowo o którym mało kto pewnie słyszał. Rozparcelowany w 1927 (tak, przed wojną postępowała normalna, polska reforma rolna, z zostawionym sobie w spokoju dworem i dużą działką pod nim, zabezpieczającą potrzeby właściciela). Na współczesnym zdjęciu lotniczym nic nie rzuca się w oczy, jednak model wysokościowy ze skanowania laserowego nie ma dla historii litości:

PawłowoFoto.png (214.8 KiB) Przejrzano 2053 razy

PawłowoLidar.png (285.96 KiB) Przejrzano 2053 razy

Pozostałością dającą się w terenie uchwycić są resztki stawu po prawej stronie drogi w kierunku Żurawieńca. Natomiast po lewej był pokaźny obiekt w klasie dworu z klasycznym okrągłym dziedzińcem przed obiektem.

Na materiałach pochodzenia carskorosyjskiego mamy wzmiankę o dworze, cegielni i wiatraku:

Pawłowo_dw.png (540.52 KiB) Przejrzano 2047 razy

[Thomas]

Po południowej stronie drogi (a według mapy zamieszczonej przez Piotra, poziomo wytyczona droga jest wtórna, przebiega niemal przez środek dawnego majątku), tuż obok stawu zlokalizowane były obszerne budynki dawnej owczarni. Uchwyciłem je na zdjęciach niemal 15 lat temu (2009), był to wtedy jedyny ślad wskazujący na lokalizację dawnego założenia (choć z pewnością sfotografowane budynki były dużo późniejsze i nie "pamiętały" czasów sprzed parcelacji, jednak zlokalizowano je najpewniej na miejscu ich poprzedników).

Owczarnia w Pawłowie na współczesnej mapie WIG

pawłowo-wig.jpg (87.82 KiB) Przejrzano 913 razy

O funkcji "owczarnianej" budynków informowała współczesna mapa WIG i potwierdził to wywiad w terenie. Dziś nie ma po budynkach śladu. Wskazówką lokalizacyjną jest dziś posesja pod nr 8 (owczarnia znajdowała się zachód od niej).

DSC_6868-Pawłowo-owczarnia-2009.JPG (152.53 KiB) Przejrzano 2009 razy

DSC_6870-Pawłowo-owczarnia-2009.JPG (92.27 KiB) Przejrzano 2009 razy

DSC_6871-Pawłowo-owczarnia-2009.JPG (74.08 KiB) Przejrzano 2009 razy

Na mapie z 1940 roku (na północ od majątku pojawiła się linia kolejowa Sierpc-Toruń) widać nieco dokładniej układ folwarku, da się nawet zauważyć kształt dworu w Pawłowie.

P37 S29 E (alt. 3729 E) GÓJSK (GUISK) (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski /1929 - 1939/) [za: http://igrek.amzp.pl]

pawlowo-1940.png (897.99 KiB) Przejrzano 983 razy

[Thomas]

Właścicielami majątku w Pawłowie (Strachacz) w 1918 roku byli małżonkowie Stanisław i Stanisława Robowscy. Stanisław Robowski miał wówczas 52 lata (ur. ok. 1866 r.), Stanisława Robowska miała 45 lat (ur. ok. 1873). Zamieszkiwali we wsi Półwierzbick na terenie parafii w Ligowie (właścicielem enigmatycznego Półwierzbicka był Symforian Wojszwiłło, Wojszwiłłowie mają ciekawy, zabytkowy nagrobek na cmentarzu w Sierpcu). W 1905 roku w Strachaczu (Pawłowie) dziedziczył Stanisław Rzeszotarski.

Spis wyborców do Rady Gminy Gójsk z grudnia 1918 roku wymienia mieszkańców folwarku w Pawłowie-Strachaczu.
Załączam go (bo jak się okazało, mieszkali tam moi krewni), może kiedyś komuś w jakichś genealogicznych poszukiwaniach przyda się ten spis nazwisk.
Uwaga: spis dotyczy mieszkańców folwarku w Pawłowie-Strachaczu, a nie samej wsi Pawłowo (spis wyborców z 1918 roku jest dostępny w całości w Archiwum Państwowym w Płocku)

Bretoński Ignacy (55 l.)
Bretońska Józefa (53 r.)
Bretoński Franciszek (25 l.)
Bretoński Wawrzyniec (23 l.)
Dzierżanowski Adam (27 l.)
Dzierżanowska Marianna (26 l.)
Dzierżanowska Feliksa (50 l.)
Fabianowski Stanisław (26 l.) - ekonom
Jakubowski Franciszek (55 l.) - włodarz
Jakubowska Józefa (49 l.)
Jasiński Józef (80 l.) - służący
Lendziński Marian (23 l.) - kowal
Lewandowski Leon (40 l.)
Lewandowska Stanisława (38 l.)
Małowiejski Antoni (21 l.) - służący
Małowiejska Marta (23 l.)
Małecka Franciszka (48 l.) - kucharka
Małecka Honorata (23 l.) - służąca
Olszewska Pelagia (40 l.) - służąca
Ręczkowska Marianna (41 l.) - służąca
Smulewiczowa Wiktora (26 l.) - służąca
Smulewicz Wawrzyniec (66 l.)
Smulewiczowa Antonina (55 l.)
Suski Franciszek (30 l.)
Suska Zofia (24 l.)
Świątecki Jan (60 l.)
Świątecka Scholastyka (50 l.)
Świątecki Stanisław (22 l.)
Strzegowska Franciszka (79 l.)
Strzegowski Jan (29 l.)

PS. Jestem ciekawy owej wsi PÓŁWIERZBICK. Należała do Gminy Gójsk. W 1905 roku jej właścicielem był Adolf Grabowski.

[Thomas]

Dziennik Warszawski. R.5, nr 251 (24 listopada 1868) informował o sprzedaży dóbr Pawłowo-Strachacz. Z tej okazji poczyniono szczegółowy opis majątku, załączam tylko fragment, cała reszta dostępna w Polonie: (link: https://polona.pl/item-view/b31c22a6-5b ... 8f?page=10).

Pisarz Trybunału Cywilnego w Płocku [...] wiadomo‎ ‎czyni,‎ ‎iż‎ ‎ponieważ‎ ‎Maria‎ ‎z‎ ‎Jezierskich,‎ ‎Zenona‎ ‎Tokarskiego‎ ‎małżonka,‎ ‎nabywszy dobra‎ ‎Strachacz‎ ‎czyli‎ ‎Pawłowo,‎ ‎nieuczyniła zadosyć‎ ‎warunkom‎ ‎licytacyjnym i dobra‎ ‎te za kontraktem dnia 17 (29) sierpnia 1866 roku przed Emilianem Ordon Rejentem w Płocku spisanym,‎ ‎Wolfowi‎ ‎Kaufman‎ ‎sprzedała [...].

Dobra‎ ‎Strachacz‎ ‎z‎ ‎nowego‎ ‎nazwiska‎ ‎Pawłowo ‎z‎ ‎przyległościami‎ ‎Żurawieniec,‎ ‎U‎laszki‎ ‎i Kapuśniki,‎ ‎Zenona‎ ‎Tokarskiego‎ ‎dziedziczne, w‎ ‎gminie‎ ‎Sudragi,‎ ‎parafii‎ ‎Ligowo [...] graniczą‎ ‎na‎ ‎północ‎ ‎z‎ ‎dobrami‎ ‎Maluszyn,‎ ‎Osówka i‎ ‎Sułocin,‎ ‎na‎ ‎wschód‎ ‎z‎ ‎wsią‎ ‎Podwierzbie, na‎ ‎południe‎ ‎z‎ ‎dobrami‎ ‎Sudragi‎ ‎i‎ ‎Gozdy,‎ ‎na‎ ‎zachód‎ ‎z‎ ‎dobrami‎ ‎Skępe,‎ ‎i‎ ‎podzielone‎ ‎są‎ ‎na dwa‎ ‎folwarki,‎ ‎to‎ ‎jest‎ ‎Pawłowo‎ ‎i‎ ‎Żurawieniec.

We ‎wsi‎ ‎Strachaczu‎ ‎czyli‎ ‎Strackożu,‎ ‎a‎ ‎z‎ ‎nowego‎ ‎nazwiska‎ ‎Pawłowo,‎ ‎są‎ ‎budynki‎ ‎dworskie:‎
1.‎ ‎Dwór‎ ‎murowany‎ ‎z‎ ‎cegły‎ ‎palonej,‎ ‎od południa‎ ‎i‎ ‎zachodu,‎ ‎a‎ ‎z‎ ‎drzewa‎ ‎od‎ ‎północy‎ ‎i wschodu,‎ ‎obejmujący‎ ‎dwie‎ ‎kuchnie‎ ‎z‎ ‎drzewa od‎ ‎strony‎ ‎południowej‎ ‎postawione,‎ ‎pokryty jest‎ ‎gontami‎ ‎i‎ ‎ma‎ ‎trzy‎ ‎kominy‎ ‎murowane.
2.‎ ‎Lamus‎ ‎przy‎ ‎dworze‎ ‎tym‎ ‎znajdujący‎ ‎się,‎ ‎z drzewa‎ ‎w‎ ‎łątki‎ ‎budowany,‎ ‎z‎ ‎poddachem‎ ‎gontami‎ ‎krytym,‎ ‎a‎ ‎drugą‎ ‎połowę‎ ‎dachu‎ ‎i‎ ‎szczy‎t‎ami‎ ‎obitymi‎ ‎deskami.
3. Domek‎ ‎drewniany‎ ‎w łątki‎ ‎wystawiony,‎ ‎na‎ ‎dziedzińcu,‎ ‎pokryty‎ ‎dranicami, mający szczyty‎ ‎z‎ ‎desek‎ ‎i‎ ‎komin‎ ‎z‎ ‎cegły,‎ ‎a‎ ‎mieszczący‎ ‎w‎ ‎sobie‎ ‎chlew,‎ ‎pralnię‎ ‎i parnik‎ ‎do‎ ‎gotowania‎ ‎kartofli.
4. Kloaka‎ ‎deskami‎ ‎obijana‎ ‎i‎ ‎pokryta.‎
5.‎ ‎Trzy‎ ‎parski‎ ‎w‎ ‎ziemi‎ ‎z ‎drzewa‎ ‎budowane‎ ‎i‎ ‎ziemią‎ ‎kryte.‎
6.‎ ‎Sernik‎ ‎przed‎ ‎dworem‎ ‎na‎ ‎jednym‎ ‎słupie‎ ‎drewnianym,‎ ‎ze‎ ‎szczeblami.‎
7.‎ ‎Słup‎ ‎drewniany‎ ‎z dzwonkiem.‎
8.‎ ‎Owczarnia‎ ‎w‎ ‎której‎ ‎głównie ściany‎ ‎lepione‎ ‎z‎ ‎gliny,‎ ‎szczyty‎ ‎zaś‎ ‎i‎ ‎cztery‎ ‎słupy ‎narożne‎ ‎z‎ ‎cegły‎ ‎palonej,‎ ‎ściany‎ ‎wyrzucone wapnem,‎ ‎dachówką‎ ‎kryt‎a,‎ ‎w‎ ‎środku‎ ‎mająca dwie‎ ‎ściany‎ ‎podrzeczne‎ ‎lepione‎ ‎gliny‎ ‎i‎ ‎sufit z‎ ‎desek‎ ‎z‎ ‎polepą.‎
9.‎ ‎Stodoła‎ ‎z‎ ‎drzewa‎ ‎w‎ ‎krzyżulec‎ ‎w‎ ‎czwartej‎ ‎części‎ ‎słomą,‎ ‎a‎ ‎w‎ ‎trzech czwartych‎ ‎częściach dranicami‎ ‎kryta,‎ ‎deskami obijana,‎ ‎przy‎ ‎niej‎ ‎zaś‎ ‎przystawka‎ ‎mająca‎ ‎dach deskami‎ ‎i‎ ‎dranicami‎ ‎pokryta,‎ ‎w‎ ‎stodole‎ ‎tej jest‎ ‎młocarnia‎ ‎z‎ ‎fabryki‎ ‎Ewansa‎ ‎o‎ ‎sile‎ ‎4-ch koni.‎
10.‎ ‎Obory‎ ‎i‎ ‎stajnie‎ ‎z‎ ‎gliny‎ ‎lepione‎ ‎z fundamentami‎ ‎kamiennymi,‎ ‎pod‎ ‎jednym‎ ‎dachem‎ ‎gont‎ami‎ ‎i‎ ‎słotmą‎ ‎krytym.‎
11.‎ ‎Spichrz‎ ‎z drzewa‎ ‎w‎ ‎węgieł‎ ‎budowany,‎ ‎o‎ ‎jednym‎ ‎piętrze słomą‎ ‎kryty,‎ ‎z‎ ‎szczytami‎ ‎z‎ ‎desek,‎ ‎w‎ ‎którym jest‎ ‎także‎ ‎urządzona‎ ‎wozownia.‎
12.‎ ‎Studnia ocembrowana‎ ‎z‎ ‎kołowroiem,‎ ‎dwoma‎ ‎kubłami‎ ‎i łańcuchem‎ ‎żelaznym,‎ ‎nad‎ ‎którą‎ ‎jest‎ ‎wystawka z‎ ‎drzewa‎ ‎w‎ ‎krzyżulec‎ ‎deskami‎ ‎obijana,‎ ‎gontami‎ ‎pokryta.‎
13.‎ ‎Buda‎ ‎dla‎ ‎psów‎ ‎również‎ ‎deskami‎ ‎obijana‎ ‎i‎ ‎pokryta.‎
14.‎ ‎Cegielnia‎ ‎w‎ ‎słupy budowana,‎ ‎z‎ ‎dachem‎ ‎dranicami‎ ‎pokrytym‎ ‎i‎ ‎z kominem‎ ‎murowanym.‎
15.‎ ‎Szopa‎ ‎po‎ ‎jednej stronie‎ ‎słomą,‎ ‎a‎ ‎po‎ ‎drugiej‎ ‎dranicami‎ ‎pokryta.
1‎6.‎ ‎Bróg‎ ‎na ‎czterech‎ ‎słupach‎ ‎z‎ ‎dachem‎ ‎słomianym.

Fascynujące jest to, że okazuje się, że od 1866 roku po Tokarskich majątek przejął Wolf Kaufman. To bardzo ciekawa sprawa. Od dawna próbowałem stwierdzić prawdziwość informacji zawartej w wikipedii, jakoby wybitny polski malarz Leon Kaufmann (https://pl.wikipedia.org/wiki/Leon_Kaufmann oraz https://jewishplock.eu/leon-kaufman/) pochodził z podsierpeckiego Pawłowa.
Kaufmann urodził się w 1872 roku, więc bardzo prawdopodobnym staje się, że Wolf i Leon mogli być spokrewnieni (najpewniej dziadek-wnuk), a Sierpc (i okolice) zyskują tym samym kolejną nietuzinkową postać pochodzącą z tych stron.

Leon_Kaufmann_-_Autoportret_z_papierosem.jpg (108.42 KiB) Przejrzano 979 razy

[Majsterek]

Gwoli wyjaśnienia: przywołany artykuł informuje o drugim podejściu do egzekucji którą dziś nazwalibyśmy komorniczą (tam napisano o przymusowym wywłaszczeniu). Żona Tokarskiego, dotychczasowego właściciela nie była w stanie się wykupić i "odzyskać" zadłużonego majątku, więc kupuje pan Kaufman, raczej nie Polak tylko Żyd (tutaj oczywiście można by drążyć o statusie prawnym Żydów w Królestwie...). Jest to bardzo dobry przykład, bardzo ładnie zilustrowany materiałem źródłowym. Dodam od siebie że znaczna część majątków w okolicach Sierpca przechodziła w XIX wieku takie "przekształcenie własnościowe". Jest to pochodna ubożenia polskiego ziemiaństwa, i wyraz niegospodarności, niedostosowania do panujących wtedy realiów ekonomicznych. Żydzi występowali w roli zarządców majątków, jednocześnie będąc wierzycielami ich właścicieli. Tak mogło być również w tym przypadku (oczywiście niekoniecznie) gdyż Wolf jest wymieniony jako posiadacz dóbr z Pawłowa.

Już w 1905 jako właściciel dóbr Strachacz widnieje Stanisław Rzeszotarski
http://polona.pl/item-view/001c9063-b3a ... 240482ee3d

[Thomas]

Gwoli wyjaśnienia: przywołany artykuł informuje o drugim podejściu do egzekucji którą dziś nazwalibyśmy komorniczą (tam napisano o przymusowym wywłaszczeniu). Żona Tokarskiego, dotychczasowego właściciela nie była w stanie się wykupić i "odzyskać" zadłużonego majątku, więc kupuje pan Kaufman, raczej nie Polak tylko Żyd (tutaj oczywiście można by drążyć o statusie prawnym Żydów w Królestwie...)
[...]
Dodam od siebie że znaczna część majątków w okolicach Sierpca przechodziła w XIX wieku takie "przekształcenie własnościowe" [...]

I nie byłaby to sprawa odosobniona. Sąsiadująca z Pawłowem Osówka (viewtopic.php?f=97&t=1728), jeszcze w 1. poł. XIX wieku należała do znanej w Ziemi Dobrzyńskiej szlacheckiej rodziny Pląskowskich h. Oksza. W wyniku działalności partyzanckiej (w czasie powstania listopadowego), jednego z dziedziczących, majątek zajęto, rodzina próbowała wykupić choćby część, ale ostatecznie Agnieszka Pląskowska w 1845 roku podzieliła Osówkę między siedmiu sprowadzonych znad Wisły kolonistów niemieckich (swego czasu o tym tu: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/non ... s72-76.pdf).
Czy wywłaszczenie Pawłowa było analogiczną konsekwencją działań w kolejnym powstaniu narodowowyzwoleńczym z 1863 roku? Tego jeszcze nie wiem.

[Majsterek]

Poruszamy więc w tym temacie bardzo ciekawy wątek, historia czytana całościowo zawsze jest bliższa prawdy. Oto polskie rodziny ziemiańskie, nękanie represjami ze strony zaborcy, podobnie jak kościół (kasata), popadają w zadłużenie i tracą majątki na rzecz ludności mniejszościowej, faworyzowanej przez zaborców i dotowanej przez zewnętrzne źródła kapitału (Niemcy, Żydzi). W tym czasie polski chłop łudzony pseudouwłaszczeniem popada w jeszcze większą zależność od folwarku i jego nowego zarządcy nastawionego na wyzysk. Tutaj będzie się rodzić sprzeciw chłopów przeciwko kapitalistom, tu leży podwalina późniejszej walki, która zostanie nazwana walką klas i sprytnie przeciwko ludowi wykorzystana.
Nie należy również zapominać że upadek polskich panów, (hrabiów, jak się nieraz tytuowali), jako warstwy posiadającej, spowodowali oni sami, a raczej ich protoplaści w poprzednim stuleciu. Zniszczenie własnego państwa to już cecha szczególna polskich elit, powtarzalna w kolejnych epokach.

A tutaj Strachacz na mapie z 1798:

Strachacz_1798.jpg (71 KiB) Przejrzano 899 razy

[Thomas]

A tutaj Strachacz na mapie z 1798:
Strachacz_1798.jpg

Świetnie, że znalazłeś tę mapę. Ale gwoli ścisłości: ona chyba jest obrócona, północ jest na dole. Czy w wolnej chwili zechciałbyś obrócić i jakoś dostosować do współczesnego widoku. Chodzi o porównanie miejsca folwarku XIX-wiecznego z tym co wyrysowano w 1798, czy da się to jakoś porównać. Jest to bardzo, bardzo ciekawe.

I te Ulaszki też mnie intrygują. Dziś totalnie zniknęły ze świadomości. Ciekawy jestem, czy da się je namierzyć w terenie?

[Majsterek]

Tak Tomku, to taka mapka z zagadką: z której strony na to spojrzeć. Zgadza się, jest to obrócone do góry nogami, trochę to podobne do ludzi, trochę pewnie pomierzone, ale większość to wesoła twórczość. To skrzyżowanie dróg w centrum odpowiada mniej więcej dzisiejszemu przy figurze w Pawłowie. Poniżej współczesna mapka. Na żółto zaznaczyłem drogi które po odwróceniu mapki archiwalnej pasują z drogami do Maluszyna i Żurawieńca. Na te stare mapy trzeba patrzeć trochę jak na akwarelę: stanąć dalej, przymrużyć oczy i poluzować wodze fantazji.

Pawłowo.jpg (66.1 KiB) Przejrzano 879 razy

[Thomas]

Dzięki, roboczo też wykonałem sobie nałożenie starej mapy na współczesną (zdaje się, że główne trzony wsi Osówka i Maluszyn są na swoim miejscu) i wyszła ciekawa sprawa, m.in. trwała od 200 lat granica między Osówką a Maluszynem, tu się nic nie zmieniło. Niemniej.

Wracając do Pawłowa i majątku i dwóch budynków owczarni z moich zdjęć z 2009 roku. Wyekspoatowałem dostępne mapki lotnicze z geoportalu. I jest kilka wniosków:
1. Droga wschód-zachód przez środek dawnego majątku to dzieło powstałe dopiero między 1972 a 1987.
2. Budynki owczarni pojawiają się na zdjęciu dopiero w onym 1987.
3. Założenie dworskie jest wciąż bardzo czytelne na zdjęciu z 1959, widać je jeszcze w 1972.